Tygodnik Rodzin Katolickich „Źródło”
ul. Kazimierza Wielkiego 18/3
30-074 Kraków

Sekretariat: 12 423-22-57
Redakcja: 12 421-75-49
Prenumerata: 12 422-74-18

Perły dawnej Małopolski

Wiślica
W stolicy Wiślan

+++ Dom DługoszaJuż sta­ro­żyt­ni Gre­cy, a potem Rzy­mia­nie zna­li zie­mie poło­żo­ne nad gór­ną Wisłą. Na mapie Agryp­py, dato­wa­nej na 12 rok przed Chr. figu­ru­je for­ma „Vistu­la”. Grec­ki geo­graf, Stra­bo, okre­śla go jako naród wiel­ki, zamiesz­ku­ją­cy dorze­cze Wisły w I wie­ku po Chr. Tacyt w dzie­le „Ger­ma­nia”, z 98 roku po Chr. mówi o roz­sia­dłym naro­dzie Legii, podzie­lo­nym na ple­mio­na. O rze­ce Vistu­la, Sude­tach i Kar­pa­tach pisał tak­że w 152 roku po Chr. Pto­le­me­usz, alek­san­dryj­ski geo­graf. Wiśla­nie to nazwa geo­gra­ficz­no-histo­rycz­na, pocho­dzą­ca od Wisły.
+++ Wiśla­nie zaj­mo­wa­li wie­le gro­dów poło­żo­nych nad gór­ną Wisłą. Ich sto­li­cą był Kra­ków, cho­ciaż wie­lu bada­czy twier­dzi, że tę rolę peł­ni­ła Wiśli­ca. Sąsia­do­wa­li z Wiel­ki­mi Mora­wa­mi.
+++ Król – fundator kolegiatyZ „Żywo­ta św. Meto­de­go”, zwa­ne­go „legen­dą panoń­ską”, napi­sa­ne­go w IX wie­ku lub na począt­ku X przez jakie­goś duchow­ne­go, moż­na się dowie­dzieć o zaist­nia­łym w latach 884–885 kon­flik­cie Świę­to­peł­ka, wład­cy pań­stwa moraw­skie­go, z potęż­nym księ­ciem panu­ją­cym w „Wiślech”, tzn. w Wiśli­cy, któ­ry urą­gał chrze­ści­ja­nom. Tego księ­cia wzię­to do nie­wo­li i ochrzczo­no.
+++ Począ­tek IX wie­ku był szczy­tem roz­wo­ju pań­stwa Wiślan. Kata­stro­fą oka­zał się jego pod­bój przez Świę­to­peł­ka. W 906 roku pań­stwo Wiel­ko­mo­raw­skie pod­bi­li Węgrzy, a Wiśla­nie odzy­ska­li pań­stwo. Wró­ci­li z pew­no­ścią do daw­nej wia­ry, ale nigdy już nie odbu­do­wa­li swej daw­nej świet­no­ści. Jesz­cze w tym samym X wie­ku zie­mie te zawo­jo­wa­li Cze­si. Owo cze­skie pano­wa­nie na połu­dniu Pol­ski upa­mięt­nia okrą­gły kośció­łek na Wawe­lu, zwa­ny rotun­dą Felik­sa i Adauk­ta. Oko­ło 990 roku zapa­no­wa­li na tym tere­nie Pola­nie.
+++ Czym dla Wiel­ko­pol­ski było Gnie­zno, tym dla Mało­pol­ski była we wcze­snym śre­dnio­wie­czu Wiśli­ca, poło­żo­na na Poni­dziu, na lewym brze­gu Nidy, któ­ra wów­czas była tak roz­la­na, że wyda­wa­ła się jak­by odno­gą Wisły. Nazwa osa­dy – według legen­dy – ma pocho­dzić od imie­nia jej zało­ży­cie­la, księ­cia Wiślan, Wiśli­mi­ra, któ­ry wraz ze swym oto­cze­niem miał przy­jąć chrzest oko­ło 880 roku. Po prze­ję­ciu tych ziem przez Polan Wiśli­ca, obok Kra­ko­wa i San­do­mie­rza, była jed­nym z głów­nych ośrod­ków admi­ni­stra­cyj­nych Mało­pol­ski. Na prze­ło­mie X i XI wie­ku powstał tutaj pierw­szy kościół gro­do­wy. Na począt­ku XI wie­ku Bole­sław Chro­bry wzniósł, nie­da­le­ko osa­dy tar­go­wej, gród obron­ny, któ­ry miał bro­nić prze­pra­wy przez Nidę, waż­nej na szla­ku han­dlo­wym pro­wa­dzą­cym z Pra­gi i Kra­ko­wa na Ruś Kijow­ską. Podob­nie na wyspie, zwa­nej Regia, powstał dru­gi warow­ny gród, sta­le obsa­dzo­ny przez dru­ży­nę ksią­żę­cą. Chwi­lo­wo roz­wój Wiśli­cy został zaha­mo­wa­ny splą­dro­wa­niem w 1135 roku osa­dy przez Połow­ców.
+++ Gotyckie sklepienie kolegiatyW okre­sie roz­bi­cia dziel­ni­co­we­go Wiśli­ca zna­la­zła się w dziel­ni­cy san­do­mier­skiej. Ksią­żę Hen­ryk San­do­mier­ski dopro­wa­dził do pod­nie­sie­nia Wiśli­cy do ran­gi głów­nych miast Mało­pol­ski. Ufun­do­wał tutaj bowiem zgro­ma­dze­nie kano­ni­ków oraz pierw­szą wiślic­ką kole­gia­tę. Brat Hen­ry­ka San­do­mier­skie­go, Kazi­mierz Spra­wie­dli­wy, uczy­nił Wiśli­cę głów­ną sie­dzi­bą swo­je­go dwo­ru. Wiśli­ca była ośrod­kiem kul­tu­ry i sztu­ki, cze­go zna­kiem jest słyn­na tzw. pły­ta wiślic­ka z ok. 1170 roku, przed­sta­wia­ją­ca modlą­cych się ludzi. Jest to posadz­ka wyko­na­na z gip­su, któ­ra zacho­wa­ła się pra­wie kom­plet­nie. Frag­ment zacho­wa­ne­go napi­su gło­si: „Ci chcą być pode­pta­ni, aby mogli być wznie­sie­ni do gwiazd…”. W 1241 roku Wiśli­ca zosta­ła doszczęt­nie znisz­czo­na pod­czas najaz­du Mon­go­łów. W poło­wie XIII wie­ku o Wiśli­cę toczy­li spór ksią­żę­ta pia­stow­scy.
+++ Krzyż pod sklepieniem kolegiatyW 1290 roku zna­la­zła się ona we wła­da­niu Wła­dy­sła­wa Łokiet­ka, któ­ry został wygna­ny stąd dwa lata póź­niej przez woj­ska Wacła­wa II. Łokie­tek odzy­skał Wiśli­cę w 1304 roku, zdo­by­wa­jąc ją na cze­le wojsk węgier­skich. Pamiąt­ką po tam­tych cza­sach jest tzw. Madon­na Łokiet­ko­wa z oko­ło 1300 roku, któ­ra znaj­du­je się obec­nie w ołta­rzu głów­nym kole­gia­ty. Miał się przed nią modlić Łokie­tek w cza­sie wal­ki o tron z Wacła­wem Cze­skim i we śnie usły­szał odpo­wiedź: „Wstań, Wła­dy­sła­wie, idź, a zwy­cię­żysz”. Odtąd Wiśli­ca sta­ła się ponow­nie waż­nym ośrod­kiem kró­le­stwa. Przed 1326 rokiem uzy­ska­ła ona pra­wa miej­skie. Odby­wa­ły się w niej zjaz­dy rycer­stwa mało­pol­skie­go i ogól­no­pol­skie­go. W 1347 roku król Kazi­mierz Wiel­ki zatwier­dził tutaj sta­tu­ty wiślic­kie, prze­zna­czo­ne dla Mało­pol­ski. Nastą­pi­ło to po wiel­kim wie­cu duchow­nych i świec­kich, zwo­ła­nym przez kró­la. Usta­na­wia­ły one prze­pi­sy pol­skie­go pra­wa kar­ne­go i cywil­ne­go, pro­ce­du­ry i orga­ni­za­cję sądów, dotąd regu­lo­wa­ne zwy­cza­jem i tra­dy­cją. Brał on w obro­nę słab­sze gru­py spo­łecz­ne. I tak np. znie­sio­no pra­wo pozwa­la­ją­ce panu zagar­nię­cie mie­nia bez­dziet­nie zmar­łe­go chło­pa – odtąd mie­li do nie­go pra­wo naj­bliż­si krew­ni, co przy­czy­ni­ło się do boga­ce­nia wie­śnia­ków. Pod­wyż­szo­no ponad trzy­krot­nie karę grzyw­ny za zabi­cie chło­pa (z 3 do 10 grzy­wien; za zabi­cie szlach­ci­ca kara­no 60 grzyw­na­mi). Gdy zie­mia­nin popadł w karę kościel­ną, popeł­nił zbrod­nię lub zgwał­cił pod­dan­kę – wte­dy wol­no było odejść z jego zie­mi wszyst­kim pod­da­nym – w innym wypad­ku pra­wo zezwa­la­ło na opusz­cze­nie wsi przez dwóch kmie­ci rocz­nie. Sta­tut ten przy­czy­nił się znacz­nie do nada­nia Kazi­mie­rzo­wi Wiel­kie­mu mia­na „kró­la chło­pów”. To Kazi­mierz Wiel­ki w latach 60. XIV wie­ku wzniósł w Wiśli­cy nie­wiel­ki zamek i oto­czył mia­sto ogrom­nym murem z trze­ma basz­ta­mi. Ufun­do­wał tak­że trze­cią z kolei, a zacho­wa­ną do dzi­siaj, kole­gia­tę wiślic­ką. Według poda­nia była to poku­ta za zabój­stwo kano­ni­ka Mar­ci­na Barycz­ki, któ­ry upo­mi­nał kró­la ze wzglę­du na nie­mo­ral­ne pro­wa­dze­nie się wład­cy. Był­by to więc tzw. kościół eks­pia­cyj­ny. W jego fun­da­men­tach odkry­to dwa wcze­śniej­sze kościo­ły romań­skie z tzw. pły­tą wiślic­ką. Jego pre­zbi­te­rium zdo­bią pięk­ne bizan­tyj­sko-ruskie poli­chro­mie z lat 1397–1400. Wiślic­ka szko­ła przy kole­gia­cie wysy­ła­ła swych absol­wen­tów na stu­dia w Aka­de­mii Kra­kow­skiej.
+++ Rzeźby herbów na ścianie kolegiatyO ran­dze Wiśli­cy świad­czy tak­że fakt, że tutaj miał miej­sce, 6 grud­nia 1382 roku, po śmier­ci Ludwi­ka Węgier­skie­go, zjazd szlach­ty mało­pol­skiej, pod­czas któ­re­go doszło do spo­tka­nia z posel­stwem węgier­skim. Mia­sto czę­sto odwie­dza­li Jagieł­ło i Jadwi­ga – to tutaj miał miej­sce słyn­ny sąd w 1389 roku zakoń­czo­ny unie­win­nie­niem kró­lo­wej i „odszcze­ka­niem” fał­szy­wych oskar­żeń przez Gnie­wo­sza z Dale­wic. Tutaj też Jan Dłu­gosz pro­wa­dził edu­ka­cję synów kró­la Kazi­mie­rza Jagiel­loń­czy­ka. Słyn­ny histo­ryk ufun­do­wał tutaj w 1460 roku miesz­ka­nie dla wika­riu­szy kole­gia­ty wiślic­kiej, zwa­ny Domem Dłu­go­sza. W jego wnę­trzu znaj­du­je się poli­chro­mia z XV wie­ku. Roz­kwit mia­sta trwał nadal. W XVI wie­ku w mie­ście było 12 cechów rze­mieśl­ni­czych. W 1528 roku powsta­ły tutaj wodo­cią­gi, na któ­rych budo­wę zezwo­lił król Zyg­munt I.
+++ Bazylika w WiślicyW 1587 roku w Wiśli­cy odbył się sejm elek­cyj­ny, pod­czas któ­re­go nastą­pi­ła podwój­na elek­cja: arcy­księ­cia Mak­sy­mi­lia­na Habs­bur­ga i Zyg­mun­ta Wazy. Mia­sto zosta­ło wów­czas zaję­te przez woj­ska Krzysz­to­fa Zbo­row­skie­go, zwo­len­ni­ka arcy­księ­cia Mak­sy­mi­lia­na. Osta­tecz­nie na kró­la wybra­no Zyg­mun­ta Wazę, któ­re­go poparł kanc­lerz wiel­ki koron­ny Jan Zamoy­ski.
+++ W 1606 roku, w cza­sie roko­szu Zebrzy­dow­skie­go, w Wiśli­cy odbył się zjazd zwo­len­ni­ków kró­la. Wiśli­ca pod­upa­dła w XVII wie­ku, w cza­sie poto­pu szwedz­kie­go. W 1766 roku roze­bra­no zamek, w 1820 roku – kościo­ły Świę­te­go Ducha i św. Mar­ci­na. Po powsta­niu stycz­nio­wym, w 1869 roku Wiśli­ca utra­ci­ła pra­wa miej­skie. Bom­bar­do­wa­nie mia­sta przez armię austriac­ką pod­czas I woj­ny świa­to­wej, gdy front prze­bie­gał przez mia­sto, dopro­wa­dzi­ło do uszko­dze­nia kole­gia­ty (odbu­do­wa­na w okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym). Już we wrze­śniu 1939 roku na bło­niach pod Wiśli­cą Niem­cy roz­strze­la­li 32 oso­by. W 1942 roku wypę­dzi­li z mia­sta wszyst­kich Żydów – zgi­nę­li w Tre­blin­ce.
+++ Zmien­ne losy mia­sta, głę­bo­ko wro­śnię­te­go w zie­mię pol­ską, zna­czo­ne były dzie­ja­mi całej Ojczy­zny. Przy­po­mi­na­ją jed­nak o tym, że dzi­siaj pozor­nie nie­wiel­kie miej­sco­wo­ści nie­kie­dy odgry­wa­ły w prze­szło­ści zna­czą­cą rolę i wpi­sy­wa­ły się głę­bo­ko na stro­ni­cach histo­rii. Nie wystar­czy patrzeć na nie z per­spek­ty­wy ostat­nich dni i lat. Trze­ba się­gnąć głę­bo­ko w prze­szłość, by zro­zu­mieć ich dostoj­ne i cen­ne zabyt­ki.

ks. Andrzej Zwo­liń­ski