Tygodnik Rodzin Katolickich „Źródło”
ul. Kazimierza Wielkiego 18/3
30-074 Kraków

Sekretariat: 12 423-22-57
Redakcja: 12 421-75-49
Prenumerata: 12 422-74-18

Piękno naszej Ojczyzny

Elbląg

Blisko „Berlinki”

Most nad Kana­łem Elblą­skim

W paź­dzier­ni­ku 1938 roku faszy­stow­skie Niem­cy Adol­fa Hitle­ra posta­wi­ły Pol­sce agre­syw­ne żąda­nie dyplo­ma­tycz­ne. Pol­ski mini­ster spraw zagra­nicz­nych, Józef Beck, w pamięt­nym prze­mó­wie­niu sej­mo­wym odrzu­cił nie­miec­kie postu­la­ty przy­łą­cze­nia Gdań­ska do Rze­szy i zbu­do­wa­nia tzw. kory­ta­rzy komu­ni­ka­cyj­nych. Mia­ły nimi być linia kole­jo­wa i auto­stra­da, eks­te­ry­to­rial­ne połą­cze­nia nie­miec­kie­go Pomo­rza z nie­miec­ki­mi Pru­sa­mi Wschod­ni­mi. Budo­wę „Reich­sau­to­bahn” Berlin–Królewiec roz­po­czę­to w Niem­czech już w 1933 roku. Do 1938 roku goto­we były odcin­ki Berlin–Szczecin i Elbląg–Królewiec. Brak zgo­dy na budo­wę odcin­ka auto­stra­dy Berlin–Królewiec przez pol­skie Pomo­rze był jed­nym z pre­tek­stów, któ­ry posłu­żył Hitle­ro­wi do wywo­ła­nia świa­to­we­go kon­flik­tu w 1939 roku. Dro­ga, któ­rą wów­czas Niem­cy ruszy­li na woj­nę na wschód, cią­gnie się do dzi­siaj mię­dzy Elblą­giem a gra­ni­cą pań­stwa – to odci­nek kra­jo­wej dro­gi S22, wciąż nazy­wa­ny przez ludzi „Ber­lin­ką”. Zbu­do­wa­no go w latach 1933–1938 jako beto­no­wą jed­no­jez­dnio­wą arte­rię z wie­lo­ma mosta­mi, wia­duk­ta­mi i węzła­mi auto­stra­do­wy­mi. Po II woj­nie świa­to­wej dro­ga ta stra­ci­ła na zna­cze­niu, zwłasz­cza że nie odbu­do­wa­no na niej kil­ku znisz­czo­nych mostów. Dodat­ko­wo prze­cię­cie jej przez gra­ni­cę pol­sko-radziec­ką ska­za­ło dro­gę na komu­ni­ka­cyj­ny nie­byt. Obec­nie otwar­te już przej­ście gra­nicz­ne Grze­chot­ki – Mamo­no­wo, łączą­ce Pol­skę z
Zabyt­ko­we kamie­nicz­ki odbu­do­wa­ne­go Elblą­ga

rosyj­skim Obwo­dem Kali­nin­gradz­kim, na nowo ją oży­wia. Jest naj­krót­szą dro­gą z zacho­du na wschód Euro­py. Elbląg (łac. Elbin­ga, Elbin­gus, niem. Elbing, prus. Elbings) od wie­ków podzie­lał losy pol­sko-nie­miec­kie­go pogra­ni­cza. Nale­ży do naj­star­szych miast w Pol­sce. Został zało­żo­ny przez Krzy­ża­ków w 1237 roku w pobli­żu miej­sca, gdzie od IX wie­ku znaj­do­wa­ła się pru­ska osa­da han­dlo­wa Tru­so. Tere­ny te już od II tysiąc­le­cia przed Chry­stu­sem były miej­scem osie­dla­nia się wędrow­nych koczow­ni­ków, zakła­da­ją­cych nie­wiel­kie obo­zo­wi­ska. U ujścia Wisły powsta­ła m.in. osa­da pru­ska – Estów, któ­rzy byli poga­na­mi. For­mą ich wła­dzy były wie­ce, a głów­ną rolę odgry­wa­li moż­no­wład­cy. Pru­so­wie czci­li słoń­ce, księ­życ, gwiaz­dy, zwie­rzę­ta czwo­ro­noż­ne, w tym tak­że ropu­chy uwa­ża­ne za wyjąt­ko­we stwo­rze­nia. Odda­wa­li cześć zmar­łym przod­kom, ota­cza­li czcią ogień, któ­ry wiecz­nie pło­nął w cen­tral­nym miej­scu ich kul­tu. Czę­sto zda­rza­ło się, że pali­li na sto­sach nie­wol­ni­ków lub nie­wol­ni­ce, a tak­że oręż i boga­te sza­ty, jako dar dla bogów, któ­rzy mie­li dać siłę wal­czą­cym woja­kom. Pod koniec IX wie­ku, z pole­ce­nia kró­la angiel­skie­go Alfre­da Wiel­kie­go, do Tru­so odbył podróż mor­ską podróż­nik Wul­fstan. Stwier­dził, że miesz­kań­cy osa­dy pod­da­wa­li obrób­ce bursz­tyn, posia­da­li warsz­ta­ty garn­car­skie, utrzy­my­wa­li oży­wio­ne kon­tak­ty han­dlo­we. Osa­da mia­ła wła­sny plac tar­go­wy i port, a zaj­mo­wa­ła oko­ło 15 hek­ta­rów zie­mi. Krzy­ża­cy zało­ży­li nad brze­giem rze­ki Elbląg, nad któ­rą
Kościół podo­mi­ni­kań­ski NMP, obec­nie Gale­ria „El”

powsta­ło mia­sto, zamek obron­ny, wokół któ­re­go wyro­sła osa­da han­dlo­wa. W 1246 roku Elbląg otrzy­mał pra­wa miej­skie, lubec­kie. Mia­sto sta­ło się też sie­dzi­bą kra­jo­wych mistrzów Zako­nu Krzy­żac­kie­go, gdyż przez 70 lat było jedy­nym por­tem mor­skim i pod­sta­wo­wą bazą mili­tar­ną two­rzą­ce­go się pań­stwa krzy­żac­kie­go. W 1309 roku, gdy Mal­bork stał się sie­dzi­bą wiel­kie­go mistrza, zamek w Elblą­gu był sie­dzi­bą kom­tu­ra elblą­skie­go i zara­zem wiel­kie­go szpi­tal­ni­ka zako­nu, czy­li zarząd­cy głów­ne­go szpi­ta­la. Źró­dłem utrzy­ma­nia mia­sta były znacz­ne posia­dło­ści na Żuła­wach i Wznie­sie­niu Elblą­skim nada­ne mu przez Krzy­ża­ków. W XIV wie­ku Elbląg, jako waż­ny ośro­dek por­to­wy, nale­żał do związ­ku miast han­ze­atyc­kich. Sta­re wyko­pa­li­ska, peł­ne ozdób
Kate­dra pw. św. Miko­ła­ja

z bursz­ty­nu, szkła, cera­mi­ki i meta­li, świad­czą o wyjąt­ko­wej zamoż­no­ści miesz­kań­ców mia­sta oraz ich związ­kach han­dlo­wych z Niem­ca­mi, Skan­dy­na­wią, Anglią i Nider­lan­da­mi. Tutaj arche­olo­dzy wyko­pa­li m.in. naj­star­sze zacho­wa­ne w Euro­pie oku­la­ry z XV wie­ku oraz jedy­ny zacho­wa­ny muzycz­ny instru­ment śre­dnio­wiecz­ny zwa­ny giter­ną. W 1440 roku Elbląg przy­stą­pił do Związ­ku Pru­skie­go. Co praw­da po bitwie pod Grun­wal­dem miesz­kań­cy mia­sta zło­ży­li hołd kró­lo­wi pol­skie­mu, ofia­ru­jąc mu zdo­by­ty zamek krzy­żac­ki, ale dopie­ro po poko­ju toruń­skim, w 1466 roku Elbląg wszedł w skład pań­stwa pol­skie­go, aż do 1772 roku. Mia­sto otrzy­ma­ło wów­czas wie­le przy­wi­le­jów i sta­ło się waż­nym mor­skim por­tem. Mia­sto prze­ję­ło np. pra­wa rybac­kie kom­tu­rów, ich mły­ny i dobra. W zamian za to Elbląg czyn­nie uczest­ni­czył w roz­gro­mie­niu flo­ty Zako­nu w bitwach mor­skich na Zale­wie Wiśla­nym. Woj­ny, jakie prze­to­czy­ły się przez te tere­ny w XVIIXVIII wie­ku, przy­nio­sły zara­zy, gra­bie­że i kon­try­bu­cje. Oku­pa­cja szwedz­ka (1626–1635, 1703–1710), rosyj­ska (1710–1712) i saska (1712) uszczu­pli­ły kasę mia­sta, któ­re sta­ło się łatwym łupem dla Prus. Po I roz­bio­rze Pol­ski, w 1772 roku Elbląg został wcie­lo­ny do pań­stwa pru­skie­go. Oży­wie­nie mia­sta nastą­pi­ło w XIX wie­ku. Elbląg zna­lazł się na szla­ku kole­jo­wym.
Ścież­ka kościel­na

Prze­ka­za­no do eks­plo­ata­cji Kanał Ostródz­ko-Elblą­ski. Powsta­ła m.in. fabry­ka cygar, loko­mo­tyw i samo­cho­dów oraz bro­war. Szcze­gól­ne zna­cze­nie mia­ła stocz­nia, zało­żo­na przez Fer­dy­nan­da Schi­chau, w któ­rej budo­wa­no m.in. tor­pe­dow­ce, łodzie pod­wod­ne i loko­mo­ty­wy. W okre­sie II woj­ny świa­to­wej, w Elblą­gu od mar­ca 1940 roku funk­cjo­no­wa­ły dwie filie obo­zu Stut­thoff. W stycz­niu 1945 roku do mia­sta napły­nę­ło woj­sko nie­miec­kie, a mia­sto zosta­ło oto­czo­ne przez żoł­nie­rzy radziec­kich. Cięż­kie boje o mia­sto trwa­ły od 23 stycz­nia do 10 lute­go. Zgi­nę­ło wów­czas oko­ło 5 tysię­cy żoł­nie­rzy nie­miec­kich. Wie­lu cywil­nych miesz­kań­ców mia­sta zgi­nę­ło lub uto­nę­ło pod­czas panicz­nej uciecz­ki na Zachód przez Zalew. W wyni­ku dzia­łań wojen­nych znisz­cze­niu ule­gło ponad 65 pro­cent zabu­do­wy mia­sta. W gru­zach legły zabyt­ko­we kamie­nicz­ki Sta­re­go Mia­sta, neo­go­tyc­ki kościół Trzech Kró­li (zbu­rzo­ny wio­sną 1954 roku) i św. Anny (zbu­rzo­ny wio­sną 1954 r.), kościół bap­ty­stów (roze­bra­ny po 1945 r.), Ratusz Mia­sta (spa­lo­ny w 1945, roze­bra­ny w 1948), sta­ry gmach sądu (spa­lo­ny w 1945, roze­bra­ny w 1961); wil­le Schi­chaua i Zie­se­go (spa­lo­ne w dzia­ła­niach wojen­nych, póź­niej roze­bra­ne). Radziec­ki zarząd mia­sta w cią­gu kil­ku mie­się­cy zde­cy­do­wał o wywie­zie­niu w głąb ZSRR wszyst­kich maszyn i wypo­sa­że­nia elblą­skich fabryk, co było kolej­ną ogrom­ną stra­tą mate­rial­ną mia­sta. Po 1945 roku Elbląg powró­cił do Pol­ski. Sym­bo­licz­na uro­czy­stość prze­ka­za­nia mia­sta przez radziec­ką komen­da­tu­rę wła­dzom pol­skim mia­ła miej­sce 19 maja 1945 roku przed
Pomnik bł. Jana Paw­ła II przy kate­drze

ratu­szem. Odbu­do­wa mia­sta wią­za­ła się jed­nak z jego dal­szą dewa­sta­cją. Uzna­no bowiem, podob­nie jak w innych mia­stach Ślą­ska i Pomo­rza, że zabyt­ki są nie­miec­kie. W ramach akcji „Cały naród budu­je swo­ją Sto­li­cę” elblą­skie Sta­re Mia­sto zosta­ło do koń­ca wybu­rzo­ne, a zabyt­ko­we cegły prze­zna­czo­no na odbu­do­wę War­sza­wy. Po woj­nie rodo­wi­ci elblą­ża­nie sta­no­wi­li zale­d­wie 2 pro­cent miesz­kań­ców. Napły­wo­wa lud­ność zaję­ła miej­sce po depor­to­wa­nej lud­no­ści nie­miec­kiej. Szyb­ko dał o sobie znać ter­ror sta­li­now­ski. Oka­zją ata­ku na reemi­gran­tów z Fran­cji była tzw. Spra­wa Elblą­ska – po poża­rze hali pro­duk­cyj­nej zakła­dów mecha­nicz­nych Zamech, z 16 na 17 lip­ca 1949 roku, Urząd Bez­pie­czeń­stwa aresz­to­wał ponad 100 osób, oskar­ża­jąc je o sabo­taż i two­rze­nie siat­ki szpie­gow­skiej – tro­je ska­za­no na śmierć, sze­ścio­ro na dłu­go­let­nie wię­zie­nia. Póź­niej, pod­czas wyda­rzeń „Grud­nia 1970”, w Elblą­gu zastrze­lo­ny został Marian Sawicz. Współ­cze­sny Elbląg to mia­sto liczą­ce bli­sko 130 tys. miesz­kań­ców, zna­ne z prze­my­słu cięż­kie­go (pro­duk­cja tur­bin, śrub okrę­to­wych), spo­żyw­cze­go (bro­war), por­tu mor­skie­go, jak i roz­wo­ju tury­sty­ki. Od 1992 roku Elbląg jest sto­li­cą Die­ce­zji Elblą­skiej, któ­rej kate­drą jest kościół św. Miko­ła­ja, pocho­dzą­cy z XIIIXV wie­ku. Był on prze­bu­do­wa­ny po poża­rze w 1777 roku, spo­wo­do­wa­nym wyła­do­wa­niem atmos­fe­rycz­nym. Wśród jego cen­nych pamią­tek nale­ży wymie­nić brą­zo­wą chrzciel­ni­cę z 1387 roku, gotyc­ki reli­kwiarz Krzy­ża Świę­te­go oraz pły­ty nagrob­ne z poło­wy XIII wie­ku. Sta­ry Elbląg spla­ta się z nowo­cze­sno­ścią i two­rzy coraz bar­dziej inte­re­su­ją­cą całość.

Tekst i fot.: ks. Andrzej Zwo­liń­ski